تصمیم دولت پاکستان برای اخراج پناهندگان غیرقانونی، از جمله حدود 1.73 میلیون افغان، و واداشتن آنان به ترک کشور، نگرانیهای زیادی را برانگیخته است؛ آن هم در سایه سیاستهای نفرتانگیز جاری در افغانستان و نیز مخالفت بخش بزرگی از افغانها با «طالبان» که حدود دو سال پیش قدرت را به دست گرفت؛ بهویژه اقلیتهای قومی، فعالان جامعه مدنی، روزنامهنگاران، مدافعان حقوق بشر، مقامهای دولتی، اعضای پیشین نیروهای امنیتی و البته زنان و دختران بهطور کلی.
آنچه افغانهای ناچار به بازگشت از پاکستان به کشورشان را میترساند، این است که جانشان در معرض خطر قرار دارد؛ زیرا بخش بزرگی از آنان زمانی گریختند که «طالبان» با گرایشهای تندرو اسلامگرا قدرت را در دست گرفت. پژوهشگران متخصص در امور گروههای اسلامی این وضعیت را ناشی از ناکامی حکومت «طالبان» در اداره کشور میدانند؛ با وجود آنکه این گروه در آغاز بهدست گرفتن قدرت، پیوسته وعده میداد که نظامش در مقایسه با دوره نخست حکومتش میان سالهای 1996 تا 2001 نرمشپذیرتر خواهد بود و این تصور را تبلیغ میکرد که بهگونهای متفاوت رفتار خواهد کرد، بهویژه در مسائل داخلی مانند آموزش دختران و در عرصه خارجی در ارتباط با موضوع تروریسم.
اما همه این وعدهها فقط روی کاغذ ماند، زیرا این جنبش خیلی زود به تفسیر سختگیرانه خود از شریعت اسلامی بازگشت؛ همان تفسیری که حکومت آن را در دهه نود میلادی مشخص میکرد. این گروه محدودیتهای سختی بر آزادی و رفتوآمد زنان و دختران افغان تحمیل کرد و بهویژه در دوره اخیر، گامهای متعددی برای سرکوب آزادیهای زنان برداشت.
پاکستان و تصمیم اخراج افغانها
در همین راستا، وزارت کشور دولت موقت پاکستان پنجشنبه گذشته اعلام کرد که پاکستان در حال نهایی کردن طرحی برای اخراج همه مهاجران غیرقانونی است. پیشتر نیز اسلامآباد اعلام کرده بود که اول نوامبر 2023 آخرین مهلت برای ترک کشور است، وگرنه افراد با اخراج اجباری روبهرو خواهند شد.
این تصمیم با مخالفت گستردهای روبهرو شد. در این باره، «کمیساریای عالی حقوق بشر» نگرانی عمیق خود را از اعلام پاکستان مبنی بر برنامهریزی برای اخراج اتباع خارجی ثبتنشدهای که پس از اول نوامبر در کشور باقی بمانند، ابراز کرد؛ اقدامی که بهطور نامتناسبی بر بیش از 1.4 میلیون افغان غیرقانونی که همچنان در پاکستان هستند تأثیر خواهد گذاشت.
راوینا شامداسانی، سخنگوی این کمیساریا، بنا بر آنچه در وبسایت رسمی «سازمان ملل متحد» آمده، گفت: «کمیساریای عالی حقوق بشر از مقامها میخواهد عملیات اخراجی را که قرار است از اول نوامبر آغاز شود، متوقف کنند.»
شامداسانی افزود: «ما معتقدیم بسیاری از کسانی که با اخراج روبهرو هستند، اگر به افغانستان بازگردند در معرض خطر جدی نقض حقوق بشر خواهند بود؛ از جمله بازداشت و حبس خودسرانه، شکنجه، رفتار ظالمانه و دیگر اشکال رفتار غیرانسانی.»
در پاکستان بیش از دو میلیون افغان غیرقانونی زندگی میکنند و دستکم 600 هزار نفر از آنان پس از تسلط «طالبان» بر قدرت در اوت 2021، افغانستان را ترک کردهاند.
بر اساس اعلام «کمیساریای عالی حقوق بشر»، آسیبپذیرترین افراد در میان آنان فعالان جامعه مدنی، روزنامهنگاران، مدافعان حقوق بشر، مقامهای دولتی و اعضای پیشین نیروهای امنیتی هستند، و البته زنان و دختران بهطور کلی که در نتیجه سیاستهای نفرتانگیز جاری در افغانستان، از تحصیل در آموزش متوسطه و عالی، از کار در بخشهای متعدد و از مشارکت در دیگر جنبههای زندگی روزمره و عمومی محروم میشوند.
از سوی دیگر، گروهی از دیپلماتهای پیشین آمریکایی و نمایندگان نهادهای اسکان مجدد و سازمانهای جامعه مدنی، از پاکستان خواستند هزاران افغانی را که در انتظار دریافت ویزای آمریکا در چارچوب برنامهای آمریکایی برای انتقال پناهندگان افغان آسیبپذیرِ گریخته از حاکمیت «طالبان» بودند، اخراج نکند.
این درخواست در قالب نامهای سرگشاده مطرح شد که اخیرا 80 مقام پیشین آمریکایی، شخصیتهای برجسته و گروههای اسکان مجدد آن را امضا کردند؛ چند هفته پس از آنکه پاکستان، بنا بر گزارش خبرگزاری «آسوشیتد پرس»، کارزاری علیه مهاجرانی که بهطور غیرقانونی در این کشور زندگی میکنند اعلام کرد.
«کمیساریای عالی سازمان ملل متحد در امور پناهندگان و سازمان بینالمللی مهاجرت» میگویند از زمان اعلام ضربالاجل در 3 اکتبر، افزایش شدیدی در بازگشتها به افغانستان ثبت کردهاند. در گزارشی فوری که اخیرا از سوی این دو نهاد منتشر شد، شمار افغانهایی که تا 15 اکتبر پاکستان را ترک کردهاند 59,780 نفر اعلام شده است. همچنین 78 درصد بازگشتکنندگان، ترس از بازداشت را علت ترک پاکستان عنوان کردهاند.
بازگشت به سخنان شامداسانی، او میگوید: «با نزدیک شدن به مهلت نهایی اخراج پناهندگان، از مقامهای پاکستانی میخواهیم پیش از آنکه دیر شود، بازگرداندن اجباری شهروندان افغان را متوقف کنند تا از وقوع فاجعهای در حوزه حقوق بشر جلوگیری شود.» او همزمان خواستار ادامه حمایت از نیازمندان و اطمینان از آن شد که هرگونه بازگشت در آینده، امن، باکرامت، داوطلبانه و منطبق با حقوق بینالملل باشد، و هشدار داد که هرگونه اخراج بدون ارزیابی فردی شرایط شخصی، از جمله هرگونه اخراج جمعی، مصداق بازگرداندن اجباری و مغایر با حقوق بینالملل حقوق بشر، بهویژه کنوانسیون منع شکنجه و دیگر رفتارها یا مجازاتهای ظالمانه، غیرانسانی یا تحقیرآمیز است که پاکستان نیز عضو آن است، و نیز با حقوق بینالملل پناهندگان در تعارض قرار دارد.
شرایط فاجعهبار
ممتاز زهرا بلوچ، سخنگوی وزارت خارجه پاکستان، اشاره کرد که این تصمیم اخراج بهصورت مرحلهای اجرا خواهد شد و آنان یکباره اخراج نخواهند شد. او به نقل از رسانههای پاکستانی افزود: «این روند ممکن است با کسانی آغاز شود که دارای سوابق کیفریاند و در جرایم یا قاچاق دست داشتهاند، و ما هر پرونده را بهطور جداگانه بررسی خواهیم کرد.»
بر اساس گزارشهای رسانهای، این تصمیم را رهبران غیرنظامی و نظامی کشور با توجه به افزایش حملاتی اتخاذ کردهاند که شبهنظامیان اسلامگرا انجام میدهند، همراه با ادعاهایی مبنی بر اینکه شهروندان افغان 14 مورد از 24 حمله انتحاریای را که امسال پاکستان را لرزانده، اجرا کردهاند.
پاکستان نیز طی سالهای متمادی «طالبان» را بهعنوان بهترین گزینه برای حکومت بر افغانستان ترجیح میداد، اما روابط در دو سال گذشته رو به وخامت گذاشته است. دلیل این امر تا حد زیادی به اتهامهایی بازمیگردد که میگویند اسلامگرایانی که با دولت پاکستان میجنگند از خاک افغانستان فعالیت میکنند، در حالی که «طالبان» این موضوع را انکار میکند.
در مقابل، با نزدیک شدن فصل زمستان، اخراج افغانها به تشدید بحران انسانیِ از پیش فاجعهبار در افغانستان خواهد انجامید؛ کشوری که همچنان با پیامدهای ویرانگر مجموعهای از زمینلرزهها که این ماه ولایت هرات را لرزاند دستوپنجه نرم میکند؛ رخدادی که بنا بر آمار رسمی، دستکم 1,400 کشته و 1,800 زخمی بر جای گذاشته است.
طبق اعلام «دفتر هماهنگی امور بشردوستانه»، در حال حاضر نزدیک به 30 میلیون نفر از مجموع 43 میلیون نفر در افغانستان به کمکهای امدادی نیاز دارند و همچنین 3.3 میلیون آواره داخلی نیز وجود دارد.
اما نکته قابل توجه این است که همزمان با نزدیک شدن به پایان مهلتی که دولت پاکستان به پناهندگان غیرقانونی برای ترک کشور داده است، پناهندگان افغان به مرز افغانستان و پاکستان در شمالغرب پاکستان سرازیر شدهاند؛ جایی که روزانه نزدیک به هزار خانواده از گذرگاه تورخم عبور میکنند، در حالی که هزاران نفر دیگر در مرز منتظر پایان یافتن تشریفات و عبور هستند.
بنا بر آنچه رسانهها نقل کردهاند، دولت محلی ولایت ننگرهار، هممرز با پاکستان در شرق افغانستان، اعلام کرد که طی جمعه و شنبه گذشته، 2460 خانواده افغان از مرز عبور کرده و وارد ولایت ننگرهار شدهاند و از آنجا به ولایتها و شهرهای مختلف منتقل شدهاند.
وجه فاجعهبار ماجرا این است که دولت محلی افغانستان در بیانیهای، دیروز یکشنبه، تأکید کرد: «دولت مرکزی افغانستان همه اقدامات لازم را برای ارائه خدمات ضروری به بازگشتکنندگان از پاکستان انجام میدهد، اما سرازیر شدن پناهندگان به این شکل و وادار کردن آنان به بازگشت در چنین شمار عظیمی، فراتر از امکانات و تواناییهای موجود دولت طالبان است.»
شکست در حکمرانی
دولت «طالبان» از زمان بهدست گرفتن قدرت در افغانستان، مجموعهای از تصمیمها را صادر کرده که عرصه را بر شهروندان تنگ کرده و حقوق و آزادیها را در کشور محدود ساخته است؛ امری که به افزایش نرخ مهاجرت از کشور و بیمیلی افراد به بازگشت به سرزمینشان انجامیده است.
این تصمیمها به محدود کردن آزادی زنان در افغانستان مربوط میشود؛ از بستن مدارس گرفته تا واداشتن زنان به پوشاندن کامل صورت خود در اماکن عمومی، با ترجیح استفاده از «برقع»، همچنین محروم کردن زنان از بسیاری از مشاغل در بخش دولتی و منع آنان از سفر بدون محرم به خارج از شهرهایشان. این گروه همچنین برای شبکههای تلویزیونی تصمیمی صادر کرد که بر اساس آن، مجریان زن هنگام ارائه اخبار باید نقاب بپوشند، و آزادی بیان و مطبوعات را نیز از طریق اعمال محدودیت بر رسانهها محدود کرد. در نتیجه، صدها نهاد رسانهای ناچار به تعطیلی شدند و هزاران شاغل در حوزه رسانه بیکار ماندند.
همچنین تدابیری اتخاذ کرده که شامل منع زنان افغان از کار در سازمانهای غیردولتی ملی و بینالمللی در افغانستان میشود. این گروه محدودیتهای دیگری نیز وضع کرده که توانایی زنان و دختران را برای بهرهمندی از حقوق بشر و آزادیهای اساسی محدود میکند.
به نظر میرسد دلایلی پشت الگوی حکمرانی «طالبان» بر کشور وجود دارد، از جمله سطحینگری و ظاهربینی؛ چرا که این گروه میگوید زنان به پوشش شرعی اسلامی پایبند نیستند و در نتیجه دولت تصمیمهایی برای سرکوب آزادی زنان افغان اتخاذ کرده است. اما در واقع این درست نیست.
کاملا روشن است که این جنبش افراطی اساسا به حقوق زنان باور ندارد، افزون بر آنکه وجود و حقوق اقلیتها و دیگر قومیتها، مانند طایفه شیعه «هزاره»، را نیز به رسمیت نمیشناسد؛ طایفهای که دههها با آزار و اذیت از سوی «طالبان» سنی روبهرو بوده که آنان را کافر توصیف میکند.
از اینرو، ناکامی «طالبان» در تغییر ذهنیت و سیاست خود یا عمل به وعدههایی که مدعی آن بود، نشان میدهد که این گروه صرفا در پی کسب بهرسمیتشناسی بینالمللی و دستیابی به آنچه سالهای طولانی در آرزویش بود، تلاش میکرد؛ امری که تأیید میکند این گروه در حکمرانی افغانستان به شکستی فاحش دچار شده و چیزی جز حکومتی مدعی و سرکوبگر که مردم خود را آزار میدهد، نخواهد بود.
- کره جنوبی در حال آمادهسازی مقدمات اعزام نیرو و تجهیزات نظامی به تنگه هرمز است
- همگرایی فراآتلانتیک؛ پیویستن اروپا بە کارزار انزوای اقتصادی آمریکا علیه ایران
- تلاش پنهان پکن برای بقای تهران؛ موانع بزرگ واشینگتن در اجرای طرح “طرد اقتصادی” علیه جمهوری اسلامی
- تنش در منطقه خاکستری؛ ابعاد جایزه ۱۰ میلیون دلاری آمریکا برای فرمانده سایبری سپاه
- راهبرد «طرد اقتصادی» واشنگتن؛ تقابل چندجانبهگرایی پکن و مسکو با فشارهای فراسرزمینی آمریکا
