تنگه هرمز، شاهرگی که فراتر از جغرافیاست، از مدتها پیش از یک معبر جغرافیایی صرف، به نمادی از قدرت راهبردی و اهرم فشاری در معادلات بینالمللی تبدیل شده است. در حالی که آمارهای جدید از ترافیک سنگین نفتکشها و کانتینربرها در این آبراهه حکایت دارد، گزارشهای رسیده از راهروهای دیپلماسی در تهران نشان میدهد که ”متن نهایی” توافق با آمریکا، در بوته نقد و بررسیهای سختگیرانهای قرار گرفته است. پیوند میان امنیت این آبراهه حیاتی و سرنوشت میز مذاکرات، بار دیگر نشان میدهد که چرا جهان با حبس نفس، چشم به تصمیمات پایتخت ایران دوخته است.
کالبدشکافی ترافیک هرمز؛ وقتی انرژی حرف اول را میزند
بر اساس تازهترین دادههای آماری ”نهاد مدیریت آبراه خلیج فارس” (PGSA)، تنگه هرمز همچنان نقش خود را به عنوان قلب تپنده انرژی جهان حفظ کرده است. نگاهی به جزئیات درخواستهای عبور نشان میدهد که ۴۲ درصد از کل شناورهای متقاضی عبور، ”نفتکشها” هستند. این رقم به تنهایی گویای آن است که هرگونه نوسان در امنیت یا ثبات سیاسی منطقه، مستقیماً امنیت انرژی جهان را هدف قرار میدهد.
در رتبههای بعدی، شناورهای ”فلهبر” با ۲۷ درصد و ”کانتینربرها” با ۱۱ درصد قرار دارند. این توزیع آماری نشان میدهد که خلیج فارس نه تنها مخزن انرژی، بلکه شاهراه تأمین کالاهای اساسی و مواد اولیه برای بازارهای جهانی است. نکته حائز اهمیت در این آمارها، جهت حرکت شناورهاست؛ ۷۷ درصد درخواستها مربوط به”خروجی از خلیج فارس” است که نشاندهنده نقش صادراتمحور این منطقه در اقتصاد جهانی است.
قطبنمای تجارت؛ نگاه سنگین شرق به هرمز
تحلیل مقاصد نهایی شناورهای خروجی، واقعیتهای جدید ژئوپلیتیک را برملا میکند. چین با جذب ۲۸ درصد از محمولهها، بزرگترین مقصد کالاهای عبوری از هرمز است. پس از آن، هند با ۱۹ درصد و سایر کشورهای آسیایی با ۲۳ درصد قرار دارند. این یعنی بیش از ۷۰ درصد از جریان حیاتی این تنگه به سمت آسیا سرازیر میشود.
این وابستگی شدید شرق به هرمز، وزن دیپلماتیک ایران را در بازی با قدرتهای نوظهور افزایش داده است. در حالی که اروپا تنها ۱۲ درصد از مقاصد را به خود اختصاص داده، تمرکز اصلی فشارها و منافع در این آبراهه، بر محور ”تهران-پکن-دهلی” سنگینی میکند. از سوی دیگر، در بخش ورودی به خلیج فارس، امارات با ۳۴ درصد و قطر با ۳۱ درصد، اصلیترین بنادر مقصد هستند که نشان از رقابت سنگین کشورهای حاشیه جنوبی برای حفظ جایگاه ترانزیتی خود دارد.
دیپلماسی در اتاقهای دربسته تهران؛ چرا پاسخ ارسال نشد؟
همزمان با این پویایی در دریا، در خشکی و در قلب تهران، سکوت معناداری حاکم است. یک منبع آگاه نزدیک به هیئت مذاکراتی اعلام کرده است که متن نهایی تفاهمنامه احتمالی میان ایران و آمریکا همچنان در حال گفتوگو و بررسیهای داخلی است. پیگیریها نشان میدهد که تهران هنوز پاسخی به طرف مقابل ارسال نکرده است.
دلیل این درنگ راهبردی را میتوان در کلمات این منبع آگاه جُست: ”سابقه بدعهدی آمریکا و بدبینی تاریخی”. تهران اکنون به جای اعتماد به وعدههای شفاهی، به دنبال ”انتفاع واقعی” و ”اقدامات ملموس اجرایی” است. ایران بر اساس تجربیات تلخ خروج آمریکا از برجام، اکنون اصل را بر ”بازگشتپذیری” قرار داده است؛ به این معنا که هرگونه تعهد ایران باید با مکانیسمی همراه باشد که در صورت بدعهدی مجدد واشنتگن، به سرعت قابل جبران باشد.
توازن وحشت و توافق؛ نگرانیهای متقاطع
در تحلیل رفتار فعلی تهران و واشینگتن، پارادوکس جالبی به چشم میخورد. منبع آگاه مذکور تصریح میکند: ”آمریکا از جنگ نگران است، ما از توافق نگرانیم.” این جمله کلید درک بنبست فعلی است. آمریکا پس از هزینههای هنگفت در جنگهای منطقهای و عدم دستیابی به توفیق راهبردی، از هرگونه درگیری جدید که منجر به بسته شدن یا ناامنی در تنگه هرمز (با آن ۴۲ درصد سهم نفتکشها) شود، واهمه دارد. ناامنی در هرمز یعنی شوک جهانی به قیمت نفت و فروپاشی زنجیره تأمین در آسیا و اروپا.
منبع ایرانی: آمریکا از جنگ نگران است، ما از توافق نگرانیم
در مقابل، نگرانی ایران از خودِ ”توافق” است. تجربه نشان داده که توافقهای ضعیف یا بدون تضمین، میتوانند به عنوان ابزاری برای مهار قدرت ایران بدون اعطای امتیازات اقتصادی واقعی عمل کنند. لذا ایران با سختگیری بیسابقهای به متن مینگرد تا اطمینان حاصل کند که این بار، توافق کاغذی به ”پول واقعی” و ”ثبات تجاری” تبدیل میشود.
هرمز به عنوان ضامن مذاکرات
پیوند میان آمارهای ترافیکی تنگه هرمز و اخبار مذاکرات تهران، یک پیام واضح برای جامعه جهانی دارد: ایران به خوبی از وزن ژئوپلیتیک خود آگاه است. وقتی ۷۷ درصد شناورها از خلیج فارس خارج میشوند و بخش اعظم آنها به سمت شرکای استراتژیک ایران در آسیا میروند، تهران میداند که هرگونه توافق باید بازتابدهنده این قدرت میدانی باشد.
در واقع، امنیت آبراهه هرمز و جریان آرام نفتکشها، بخشی از همان ”اقدامات ملموس” و ”انتفاع واقعی” است که ایران در مذاکرات بر آن پافشاری میکند. اگر قرار باشد تحریمها مانع از انتفاع ایران از این تجارت عظیم شود، انگیزه تهران برای حفظ ساختار فعلی کاهش مییابد.
گزارشهای میدانی از ترافیک عبوری در تنگه هرمز نشاندهنده یک ”ثبات شکننده” است که به شدت به نتایج گفتوگوها در اتاقهای جدی تهران وابسته است. ایران با تکیه بر آمار خیرهکننده عبور انرژی و کالا، در حال چانهزنی برای جلب تضمینهایی است که مانع از تکرار تجربههای تلخ گذشته شود.
تا زمانی که توازن میان ”نگرانی آمریکا از جنگ” و ”نگرانی ایران از توافق بد” برقرار نشود، احتمالاً پاسخ نهایی تهران در صندوقچهای از بررسیهای سختگیرانه باقی خواهد ماند. جهان باید منتظر بماند تا ببیند آیا دیپلماسی میتواند راهی برای عبور ایمن از این تنگه سیاسی بیابد، یا اینکه بدبینیهای تاریخی، بار دیگر سایه خود را بر شاهرگ اقتصادی جهان سنگینتر خواهد کرد.
