در حالی که سیاستهای تنشزای جمهوری اسلامی طی ماههای اخیر، یکی از حیاتیترین آبراههای جهان را به بنبست کشانده بود، گزارشهای جدید از آغاز حرکت لرزان و محتاطانه نفتکشها در تنگه هرمز خبر میدهند.
بر اساس دادههای ردیابی کشتیها که توسط خبرگزاری “بلومبرگ” منتشر شده است، پس از امضای یادداشت تفاهم میان دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا و مقامات تهران، نخستین نشانههای بازگشایی این مسیر راهبردی با عبور نفتکشهای حامل انرژی نمایان شده است. با این حال، این گشایش دیرهنگام زمانی رخ میدهد که اقتصاد ایران تحت فشار محاصره دریایی، ماهانه ۱۴ میلیارد دلار خسارت دیده و سفرههای مردم تحت تأثیر ماجراجوییهای نظامی به شدت کوچک شده است.
بر اساس گزارش “بلومبرگ”، نفتکش “مریخ” که حامل گاز طبیعی مایع (الانجی) متعلق به کشور قطر است و همچنین کشتی چینی “یه چی”، روز پنجشنبه از خلیج فارس وارد تنگه هرمز شدند. این حرکت در مسیری انجام شد که توسط تهران به عنوان مسیر امن اعلام شده است.
نکته قابل تأمل در گزارش “بلومبرگ” این است که بسیاری از شناورها برای عبور از این منطقه همچنان از روشهای تغییر سیگنال یا برجسته کردن مالکیت کشورهایی نظیر چین استفاده میکنند تا از گزند نیروهای نظامی در امان بمانند؛ موضوعی که نشاندهنده عمق ناامنی و بیاعتمادی حاکم بر این آبراه بینالمللی است.
شکست طلسم صد روزه و آغاز خروج ١٢.٥ میلیون بشکه نفت
گزارشهای مستند حاکی از آن است که با آغاز اجرای توافق موقت، نزدیک به ۱۰ میلیون بشکه نفت که ماهها در پشت تنگه هرمز سرگردان بود، در حال خروج از منطقه است. خبرگزاری “بلومبرگ” تایید کرده است که برای نخستین بار از زمان آغاز جنگ در اواخر فوریه، چهار ابرنفتکش از جمله سه نفتکش متعلق به شرکت “بحری” عربستان سعودی در حال عبور از تنگه مشاهده شدهاند. این تحرک در حالی صورت میگیرد که بیش از ۱۰۰ نفتکش در داخل خلیج فارس گرفتار شده بودند و اکنون با امضای توافق در کاخ ورسای فرانسه، تلاش میکنند از این “زندان دریایی” خارج شوند.
همزامان جی دی ونس، معاون رئیس جمهور آمریکا در یک کنفرانس خبری اعلام کرد: “دیشب، ۱۲.۵ میلیون بشکه نفت از تنگه هرمز عبور کرد—این بالاترین رقم از آغاز درگیری است.”
این گشایش برای بازارهای جهانی انرژی به معنای کاهش قیمتها بوده است؛ به طوری که قیمت نفت “وسترن تگزاس اینترمدیت” به ۷۴ دلار و “برنت” به ۷۷ دلار در هر بشکه سقوط کرده است. اما برای مردم ایران، این پیروزی دیپلماتیک با طعمی تلخ همراه است. طبق آمارهای رسمی، هر روز مسدود بودن این تنگه حدود ۵۰۰ میلیون دلار به اقتصاد ایران ضربه زده است؛ ثروتی که میتوانست صرف زیرساختهای فرسوده و مهار تورم ۷۷ درصدی شود، اما فدای سیاستهایی شد که ایران را به لبه پرتگاه جنگ کشاند.
توافق ۶۰ روزه؛ تنفس مصنوعی به اقتصادی رو به زوال
یادداشت تفاهمی که مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران، متن آن را در فضای مجازی منتشر کرده است، شامل یک دوره ۶۰ روزه برای مذاکرات پیچیده هستهای و دائمی کردن صلح است. در این مدت، ایران مجاز خواهد بود صادرات نفت خود را بلافاصله آغاز کند و از معافیتهای تحریمی بهرهمند شود.
همچنین بحث ایجاد یک صندوق ۳۰۰ میلیارد دلاری برای بازسازی ایران مطرح شده است که به گفته “بلومبرگ”، ایالات متحده پولی به آن تزریق نخواهد کرد و تأمین منابع آن بر عهده کشورهای منطقه و سرمایهگذاران خصوصی خواهد بود؛ آن هم به شرطی که ایران رفتار خود را تغییر داده و مانند یک “کشور نرمال” عمل کند.
بسیاری از منتقدان در داخل آمریکا، از جمله مایک پنس و تد کروز، این توافق را نسخهای ضعیفتر از برجام ۲۰۱۵ میدانند و معتقدند دادن میلیاردها دلار پاداش به حکومتی که تنگههای بینالمللی را تهدید میکند، اشتباه است.
از سوی دیگر، جیدی ونس، معاون رئیسجمهور آمریکا، تأکید کرده است که “ایران حتی یک سنت دریافت نخواهد کرد مگر اینکه به تعهدات خود عمل کند.” این تعهدات شامل نابودی ذخایر اورانیوم غنیسازی شده و پذیرش بازرسیهای سختگیرانه است. برای مردم ایران، این ۳۰۰ میلیارد دلار بیش از آنکه یک فرصت باشد، آزمونی برای حاکمان است تا نشان دهند آیا این بار منابع ملی را صرف رفاه عمومی خواهند کرد یا دوباره آن را در مسیرهای تنشزا هزینه میکنند.
پیشبینی “گلدمن ساکس”: ترافیک هرمز هرگز به دوران پیش از جنگ باز نمیگردد
تحلیلگران بانک “گلدمن ساکس” در گزارش اخیر خود هشدار دادهاند که ترافیک کشتیها در تنگه هرمز احتمالاً هرگز به سطح پیش از درگیریها باز نخواهد گشت. طبق پیشبینی این بانک، جریان عبور و مرور ممکن است تنها تا ۷۰ درصد سطح قبلی (حدود ۱۳ میلیون بشکه در روز) بازیابی شود. علت این موضوع، روی آوردن صادرکنندگان بزرگ منطقه به مسیرهای جایگزین است.
عربستان سعودی با تقویت خط لوله شرق به غرب خود به سمت دریای سرخ و امارات با ساخت خط لولههای جدید که تنگه هرمز را دور میزند، نشان دادهاند که دیگر به امنیت این آبراه با مدیریت فعلی جمهوری اسلامی اعتمادی ندارند.
این تغییر ساختار در تجارت انرژی، به معنای تضعیف بلندمدت جایگاه ژئوپلیتیک ایران است. حکومتی که تصور میکرد با بستن تنگه هرمز میتواند جهان را به زانو درآورد، اکنون با واقعیتی تلخ روبرو شده است: جهان در حال دور زدن ایران است. حتی با وجود بازگشایی موقت، شبح مینهای دریایی و خطر حملات پهپادی همچنان بر سر این مسیر سنگینی میکند. انجمنهای کشتیرانی بینالمللی مانند “اینترتانکو” و “بیمکو” به اعضای خود هشدار دادهاند که با احتیاط کامل حرکت کنند، زیرا پاکسازی کامل مینها و تضمین امنیت پایدار ممکن است ماهها به طول انجامد.
تلاش برای باجگیری دریایی؛ چالش جدید در مذاکرات
گزارشهای دریافتی حاکی از آن است که حکومت ایران علیرغم تعهد به بازگشایی بدون هزینه تنگه، با همکاری کشور عمان در حال برنامهریزی برای وضع “هزینههای خدمات اجباری، بیمه و خدمات جانبی” پس از پایان دوره ۶۰ روزه است. مقامات آمریکایی صراحتاً با هرگونه وضع عوارض در آبهای بینالمللی مخالفت کردهاند، اما به نظر میرسد تهران به دنبال راههایی برای دور زدن این ممنوعیت و کسب درآمد از کشتیهای عبوری است. این رویکرد، که بسیاری آن را نوعی “باجگیری دریایی” مینامند، میتواند بار دیگر آتش تنشها را شعلهور کند.
هرچند حرکت نفتکشهایی مانند “مریخ” و ابرنفتکشهای عربستانی سیگنالی مثبت برای پایان موقت بحران است، اما واقعیت زندگی مردم ایران تغییر چندانی نکرده است. جنگی که با حملات ۲۸ فوریه آغاز شد و محاصرهای که اقتصاد را فلج کرد، میراثی جز فقر و ویرانی بر جای نگذاشته است.
دونالد ترامپ با اشاره به خطر بحران اقتصادی جهانی، جنگ را متوقف کرد، اما برای شهروند ایرانی که قیمت بنزین و اقلام اساسیاش در طول این مدت به شدت افزایش یافته، این توافق تنها یک تنفس کوتاه در میان بحرانهای پیاپی است.
