شراکت میان مسکو و تهران در حال گسترش است و به سطوح پیشرفته نظامی و اطلاعاتی رسیده است؛ آن هم در حالی که روسیه، بنا بر گزارشهای غربی، حمایتهای اطلاعاتی و فنی در اختیار ایران میگذارد که میتواند توان این کشور را برای هدف قرار دادن نیروها و منافع آمریکا در منطقه افزایش دهد.
این حمایت صرفاً به پشتیبانی از یک متحد منطقهای محدود نمیشود؛ چرا که مسکو از تداوم این رویارویی برای فشار بر ایالات متحده و فرسایش منابع آن بهره میبرد، در حالی که کشورهای منطقه، بهویژه کشورهای خلیج، هزینه این درگیری و ادامه و گسترش آن را میپردازند.
به نظر میرسد این هماهنگی مستقیم به افزایش دقت حملات ایران و تأمین دادههای اطلاعاتی حیاتی کمک میکند؛ موضوعی که به پیچیدهتر شدن درگیری و طولانیتر شدن جنگ میانجامد و بهطور مستقیم بر امنیت منطقه عربی، بهویژه کشورهای خلیج، اثر میگذارد.
ائتلافی راهبردی فراتر از حمایت سیاسی
ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه، چند روز پیش در گفتوگو با همتای ایرانی خود، مسعود پزشکیان، در بیشکک، پایتخت قرقیزستان، بر آمادگی کشورش برای ارائه حمایت و پشتیبانی به تهران تأکید کرد؛ آن هم در شرایطی که آتشبس با ایالات متحده شکننده به نظر میرسد.
اظهارات پوتین در جریان نشست سازمان همکاری شانگهای مطرح شد؛ در زمانی که ایران و ایالات متحده پس از بیش از یک ماه آرامش نسبی، تبادل آتش را از سر گرفته بودند. پوتین گفت کشورش در تلاش است به تهران کمک کند و به نقل از کرملین افزود: «در این دوره دشوار، با تمام توان میکوشیم کمک لازم را در اختیار شما بگذاریم.»
این موضعگیری سیاسی در حالی مطرح میشود که گزارشهایی در ماههای گذشته از گسترش همکاری نظامی و اطلاعاتی میان دو کشور خبر دادهاند. گزارشهای آمریکایی حاکی است روسیه دادهها و تصاویر ماهوارهای مربوط به تحرکات نیروهای آمریکایی در منطقه، از جمله کشتیها و هواپیماها، را در اختیار ایران گذاشته است.
بر اساس گزارش «والاستریت ژورنال»، مسکو همکاری اطلاعاتی و نظامی خود با تهران را گسترش داده و این همکاری شامل اشتراکگذاری تصاویر فضایی و فناوری ارتقایافته پهپادها بوده است؛ با هدف کمک به ایران برای هدف قرار دادن نیروهای آمریکایی و اسرائیلی.
این روزنامه نوشت مسکو از این طریق میکوشد شریک اصلی خود در خاورمیانه را در موقعیتی نگه دارد که بتواند به جنگ ادامه دهد؛ امری که در خدمت منافع نظامی و اقتصادی روسیه است.
پوتین همچنین تنها چند روز پس از آنکه اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، از کارزار تازه «فشار اقتصادی» علیه ایران با نام عملیات «منفور اقتصادی» خبر داد، بر ادامه حمایت تأکید کرد؛ کارزاری که به گفته او به «انزوای اقتصادی بیسابقه» ایران منجر خواهد شد. پس از آغاز حملات آمریکا و اسرائیل به ایران در 28 فوریه، مقامهایی اعلام کردند روسیه اطلاعات اطلاعاتی، از جمله تصاویر زنده ماهوارهای، در اختیار تهران قرار داده است.
به نوشته «والاستریت ژورنال»، این حمایت به ایران کمک کرده است داراییهای سنگین نظامی آمریکا، مانند سامانههای راداری و هواپیماهای پیشرفته، را هدف قرار دهد؛ در حالی که همکاری روسیه در ابتدا به اشتراکگذاری دادههای محدود منحصر بود.
در همین زمینه، ناجح النجار، پژوهشگر مسائل بینالملل، در گفتوگو با «الحل نت» گفت: «حمایت اطلاعاتی مسکو از تهران، استفادهای آشکار از ایران در چارچوب جنگ و رویارویی غیرمستقیم میان روسیه و ایالات متحده است.»
النجار اشاره کرد که گشوده شدن جبهههای تنش بیشتر در خاورمیانه، بر ذخایر نظامی آمریکا مانند سامانههای پدافند هوایی و همچنین مهمات دقیق فشار وارد میکند و واشنگتن را ناچار میسازد منابع خود را میان چندین منطقه درگیری توزیع کند.
النجار توضیح داد: «روسیه سامانههای ماهوارهای بسیار پیشرفتهای در اختیار دارد و بنابراین از توان بالایی در جاسوسی فضایی برخوردار است، در حالی که ایران در زمین، سکوهای پرتاب، پهپادها و موشکهای بالستیک دارد؛ در نتیجه این چرخه با هدایت دقیق حملات ایران بر پایه تصاویری که روسیه فراهم میکند، کامل میشود.»
همکاری فنی میان روسیه و ایران
رابطه نظامی میان مسکو و تهران تنها به تبادل سلاح و اطلاعات محدود نمیشود، بلکه به سمت همکاری فنی عمیقتری پیش میرود. بر اساس تحقیقی که «فایننشال تایمز» بهتازگی منتشر کرده، روسیه بهطور محرمانه به ایران در توسعه موشکهای کروز هایپرسونیک در قالب برنامهای که از سال 2023 آغاز شده، کمک کرده است؛ برنامهای با مشارکت مهندسان روس از شرکتهای مرتبط با بخش صنایع دفاعی روسیه. این تحقیق نشان میدهد فناوری در حال توسعه میتواند توان ایران را برای تهدید منافع آمریکا در خلیج افزایش دهد.
این تحول، در صورت ادامه برنامه و رسیدن آن به مرحله تولید، به این معناست که همکاری روسیه و ایران فقط به ارائه کمک موقت در زمان جنگ محدود نمیشود، بلکه میتواند در بلندمدت به توسعه توانمندیهای نظامی ایران کمک کند.
همچنین گزارشهایی منتشر شده است که روسیه پهپادهای آماده و نسخههای ارتقایافتهای از پهپادهای «شاهد-136» را به ایران ارسال کرده است؛ در حالی که گزارشهای اطلاعاتی غربی از استفاده ایران از پهپادهایی خبر دادهاند که برخی سامانههای آنها با کمک روسیه بهبود یافته و در حملاتی علیه مواضع آمریکایی به کار رفتهاند.
«رویترز» گزارش داد که نهادهای اطلاعاتی آمریکا در حال بررسی این احتمال هستند که روسیه اطلاعات هدفگیری یا فناوری پیشرفتهای در اختیار ایران گذاشته باشد که به این کشور در اجرای حملات دقیق علیه مواضع وابسته به سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا در منطقه کمک کرده است.
تحلیل اطلاعاتی غرب نشان میدهد تهران از دو فروند از این پهپادهای اصلاحشده با کمک روسیه برای حمله به یک موضع وابسته به سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا در ریاض استفاده کرده است. پیشتر نیز ژنرال دن کین، رئیس ستاد مشترک، گفته بود روسیه در جریان جنگ 2026 با اشتراکگذاری تصاویر ماهوارهای برای تسهیل هدف قرار دادن اهداف آمریکایی، از ایران حمایت اطلاعاتی کرده است.
همچنین، بر اساس ارزیابی اطلاعاتی اعلامشده از سوی ولودیمیر زلنسکی، رئیسجمهور اوکراین، که خبرگزاریهای بینالمللی آن را منتشر کردند، اوکراین الگوی روشنی از همکاری نظامی و اطلاعاتی میان مسکو و تهران را رصد کرده است. کییف در اواخر مارس گذشته اعلام کرد ماهوارههای روسی محل دیهگو گارسیا، پایگاه «اینجرلیک» وابسته به پیمان آتلانتیک شمالی «ناتو»، و پایگاه «العدید» در قطر، افزون بر تأسیسات نفت و گاز عربستان سعودی، را رصد کردهاند؛ مکانهایی که همگی بعداً هدف حملات ایران قرار گرفتند.
این دادهها نشان میدهد رابطه میان مسکو و تهران بر پایه تبادل منافع شکل گرفته است، هرچند به بهای منطقه و بهویژه کشورهای خلیج؛ بهگونهای که ایران به فناوریها و اطلاعاتی دست مییابد که در رویارویی با رقبایش به آن کمک میکند، و روسیه نیز شریکی به دست میآورد که میتواند ایالات متحده را در صحنهای تازه از درگیری مشغول نگه دارد.
روسیه چگونه از طریق ایران با واشنگتن میجنگد؟
مسکو از گسترش رویارویی ایران و آمریکا در چند سطح سود میبرد. نخست آنکه درگیر شدن ایالات متحده در یک منازعه طولانی با ایران، بخشی از منابع نظامی و اطلاعاتی آن را از اروپا منحرف میکند؛ جایی که روسیه جنگ خود با اوکراین را پیش میبرد.
ادامه تنش در خاورمیانه به روسیه این امکان را میدهد که خود را بهعنوان قدرتی بینالمللی معرفی کند که قادر است بر پروندههای امنیت، انرژی و کشتیرانی اثر بگذارد، نه اینکه صرفاً در چارچوب رویارویی اروپایی محدود بماند.
در ادامه، مسکو از آشفتگی بازارهای انرژی و افزایش ریسکهای مرتبط با عرضه نفت و گاز نیز از نظر اقتصادی سود میبرد؛ آن هم در حالی که روسیه همچنان یکی از بزرگترین تولیدکنندگان انرژی در جهان است.
اسلام المنسی، پژوهشگر مسائل ایران، در گفتوگو با «الحل نت» گفت: «روسیه از این حمایت با هدف گشودن جبههای تازه برای فرسایش ایالات متحده، دور از صحنه اروپا، استفاده میکند؛ هدفی که مسکو عملاً از آن بهره برده است. درگیری آمریکا با ایران و تأثیر آن بر انتقال نفت از طریق تنگه هرمز، واشنگتن را ناچار کرد بخشی از تحریمهای نفتی روسیه را کاهش دهد؛ اقدامی که موقعیت مسکو را در میدان و اقتصاد تقویت کرد.»
المنسی معتقد است مسکو در حمایت از تهران، از راهبردی عملگرایانه پیروی میکند که در درجه نخست منافع روسیه را در نظر میگیرد و طولانی شدن درگیری را فرصتی برای کسب چندین امتیاز میداند.
او میافزاید این حمایت به مسکو فرصت میدهد فناوریهای نظامی و سامانههای الکترونیکی خود را در برابر تاکتیکها و تسلیحات آمریکایی در یک محیط واقعی درگیری آزمایش کند؛ افزون بر آنکه همکاری نظامی و فنی با ایران را نیز تقویت میکند.
حمایت روسیه از ایران چگونه امنیت خلیج را تهدید میکند؟
ولودیمیر زلنسکی، رئیسجمهور اوکراین، در 25 ژوئیه گذشته گفت مسکو همچنان به تأمین تصاویر ماهوارهای برای ایران بهمنظور پشتیبانی از عملیات نظامی آن ادامه میدهد. او افزود کییف از آغاز ژوئیه، رصد فعال کشورهای خلیج و تأسیسات نظامی آمریکا در آنها از سوی روسیه را ثبت کرده و این تصاویر بعداً در ایران ظاهر شدهاند.
این موضوع با گزارشهای پیشین آمریکایی همخوانی دارد که از اشتراکگذاری اطلاعات هدفگیری مربوط به مواضع نیروهای آمریکایی در خاورمیانه از سوی روسیه خبر داده بودند. همچنین یک ارزیابی پژوهشی به این نتیجه رسیده است که ارائه اطلاعات هدفگیری روسیه به ایران میتواند دقت و کارآمدی حملات پهپادی و موشکی این کشور را بهبود بخشد.
این تحولات همزمان با اعلام کییف درباره هدف قرار دادن کشتیهای باری حامل تجهیزات نظامی میان دو طرف بود. در این زمینه، اسلام المنسی، پژوهشگر سیاسی، تأکید میکند: «مسکو بهخوبی از اهمیت روابط راهبردی و شرکتهای اقتصادی گسترده خود با کشورهای خلیج عربی آگاه است و همزمان میداند حمایت نظامیاش از تهران پیامدهای منفیای دارد که ممکن است این روابط را تحت تأثیر قرار دهد. با این حال، ترجیح میدهد اولویتهای راهبردی خود در رویارویی با واشنگتن را بر این ملاحظات مقدم بدارد.»
حمایت نظامی مسکو از تهران بهطور مستقیم بر محاسبات امنیتی آن با کشورهای خلیج عربی اثر میگذارد. تجهیز ایران به فناوریهای نظامی پیشرفته، توازن قوای منطقهای را بر هم میزند و تهدیدی مستقیم برای امنیت ملی کشورهای خلیج به شمار میرود؛ امری که توان مسکو را برای معرفی خود بهعنوان شریک امنیتی قابل اعتماد یا جایگزینی برای غرب کاهش میدهد و در نتیجه پایتختهای خلیج را به احتیاط در تعمیق شراکتهای دفاعی با روسیه سوق میدهد.
این حمایت راهبردی همچنین شراکتهای حیاتی روسیه و کشورهای خلیج، در رأس آن ائتلاف «اوپک پلاس»، را در معرض آزمونی دشوار قرار میدهد. اگر تشدید تنش با پشتیبانی روسیه به تهدید خطوط کشتیرانی یا زیرساختهای انرژی بینجامد، این امر مستقیماً منافع اساسی کشورهای خلیج را هدف میگیرد و بهعنوان جانبداری روسیهای تلقی میشود که با امنیت منطقه بازی میکند.
همچنین ادامه بیثباتی ممکن است صندوقهای سرمایهگذاری خلیج را وادار کند برای پرهیز از ریسکها و پیامدهای تحریمهای ثانویه، پروژههای مشترک خود با مسکو را کاهش دهند.
در اینجا تناقض سیاست روسیه آشکار میشود: در حالی که مسکو میکوشد روابط اقتصادی و راهبردی خود را با کشورهای خلیج گسترش دهد، حمایت نظامی و اطلاعاتی آن از ایران میتواند به افزایش مخاطرات امنیتی پیش روی همین کشورها دامن بزند.
با وجود این پیامدها، روسیه میکوشد با پنهان نگه داشتن بخش بزرگی از همکاری نظامی خود با تهران، اوضاع را مهار کند و به کشورهای خلیج القا کند که این حمایت صرفاً با هدف فرسایش واشنگتن انجام میشود.
بر این اساس، حمایت نظامی و اطلاعاتی روسیه، در کنار چین، از ایران میتواند به عاملی برای نابودی ثبات منطقه و سوق دادن آن به سوی جنگی فراگیر تبدیل شود؛ زیرا ادامه ارسال سلاح و تصاویر ماهوارهای به تهران، امنیت منطقهای را تهدید میکند و جریان تجارت و بازارهای نفت را مختل میسازد. این وضعیت، امنیت کشورهای خلیج و خاورمیانه را با خطراتی واقعی و بیسابقه روبهرو میکند که ممکن است به بیثباتی کامل منطقه بینجامد.
این حمایت دوگانه روسیه و چین از ایران، هزینهای منطقهای و رو به افزایش دارد. هرچه ایران توانمندتر شود تا حملات دقیقتر و دوربردتری انجام دهد، خطراتی که کشورهای خلیج با آن روبهرو هستند، چه در سطح تأسیسات نظامی، چه انرژی و چه کشتیرانی، بیشتر میشود. از این رو، آنچه مسکو در منازعه خود با واشنگتن یک دستاورد میبیند، ممکن است برای کشورهای خلیج به منبعی از تهدید مستقیم علیه ثبات منطقهای تبدیل شود.
- پس از ۱۳۴ کشته از آغاز سال؛ آیا سوریه میتواند انحصار سلاح را بازپس گیرد؟
- حمله به دانشجویان عراقی در ایران؛ داخل خوابگاه چه گذشت؟
- اجرای حکم اعدام در بهشهر و بازداشت گروهی شهروندان در اهواز
- موج تازه تحریمهای آمریکا علیه صنعت هوانوردی ایران
- توقیف گسترده اموال فعالان سیاسی و منتقدان به بهانه پروندههای امنیتی و جنگی
