دریای خزر، پهنه آبی که هویت و معیشت میلیون‌ها ایرانی در سواحل شمالی به آن گره خورده است، اکنون در بحرانی‌ترین وضعیت تاریخی خود قرار دارد. گزارش‌های رسمی تکان‌دهنده نشان می‌دهند که تراز آب این دریا به پایین‌ترین سطح در ۲۰۰ سال اخیر رسیده و شتاب خشک‌شدن آن در پنج سال گذشته به شکلی نگران‌کننده افزایش یافته است.
در حالی که کارشناسان محیط‌زیست سال‌هاست درباره پیامدهای فاجعه‌بار این روند هشدار می‌دهند، رژیم ایران با هشت سال تأخیر در الحاق به کنوانسیون وضعیت حقوقی دریای خزر، عملاً مانع از شکل‌گیری یک مدیریت یکپارچه و بین‌المللی برای نجات این اکوسیستم شده است. این تعلل سیاسی اکنون هزینه‌های سنگین زیست‌محیطی و اقتصادی را بر دوش جوامع ساحلی تحمیل کرده است.
محمدرضا کنعانی، مدیرکل حفاظت محیط‌زیست مازندران، در گفتگو با گروه رسانه‌ای شرق فاش کرد که دمای آب خزر در دو دهه اخیر ۱.۵ درجه افزایش یافته که منجر به تبخیر ۱۵ درصدی ذخایر آبی شده است.
وی تأکید کرد که بیلان آبی دریا منفی شده و سالانه بین ۱۰ تا ۲۰ سانتی‌متر از تراز آب کاسته می‌شود. این عقب‌نشینی تنها یک تغییر جغرافیایی نیست، بلکه به معنای نابودی تالاب‌های حیاتی، از کار افتادن زیرساخت‌های بندری و تهدید جدی برای امنیت غذایی کشور از طریق نابودی ذخایر آبزیان است.
پیامدهای زیان‌بار هشت سال بن‌بست حقوقی در کنوانسیون آکتائو
یکی از اصلی‌ترین دلایل تشدید بحران خزر، نبود یک چارچوب حقوقی الزام‌آور میان پنج کشور ساحلی بوده است. کنوانسیون آکتائو که در مرداد ۱۳۹۷ به امضای سران رسید، قرار بود مسیری برای همکاری‌های امنیتی و زیست‌محیطی بگشاید. با این حال، در حالی که روسیه، قزاقستان، ترکمنستان و جمهوری آذربایجان به سرعت این سند را در پارلمان‌های خود تصویب کردند، رژیم ایران به مدت هشت سال از تصویب نهایی آن خودداری کرد. این تأخیر طولانی باعث شد که مواد محیط‌زیستی و نظارتی کنوانسیون عملاً معلق بماند و کشورهای همسایه بدون یک سازوکار کنترلی مشترک، به فعالیت‌های مخربی همچون سدسازی‌های گسترده در بالادست رودخانه‌های ورودی ادامه دهند.
سرانجام پس از نزدیک به یک دهه اتلاف وقت، دولت جمهوری اسلامی لایحه الحاق به این کنوانسیون را با قید فوریت به مجلس ارسال کرده است. اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت امور خارجه، مدعی شده است که این اقدام برای جلوگیری از سوءاستفاده بازیگران خارج از منطقه صورت می‌گیرد. اما تحلیلگران بر این باورند که ورود دیرهنگام ایران به این معاهده، زمانی رخ می‌دهد که بخش بزرگی از فرصت‌های پیشگیری از فاجعه محیط‌زیستی از دست رفته است.
کاظم غریب‌آبادی، معاون حقوقی و بین‌المللی وزیر امور خارجه، در گفتگو با خبرگزاری ایرنا اذعان کرد که به دلیل عدم اجرای کنوانسیون، بسیاری از موافقت‌نامه‌های اقتصادی و شیلاتی میان کشورهای ساحلی همچنان در بن‌بست باقی مانده است.
سدسازی‌های روسیه و طرح‌های انتقال آب؛ تیر خلاص به پیکر خزر
بخش بزرگی از فاجعه کنونی ریشه در کاهش ورودی آب از رودخانه ولگا دارد که ۸۰ درصد آب خزر را تأمین می‌کند. مینا نیکزاد، کارشناس حوزه آب، در گفتگو با رسانه‌ها تأکید کرد که مداخلات انسانی در بالادست این رودخانه توسط روسیه، از جمله سدسازی‌های بزرگ و انحراف آب برای مقاصد صنعتی، سهمی بسیار فراتر از تغییرات اقلیمی در خشک‌شدن خزر دارد. در چنین شرایطی، رژیم ایران نیز با پیگیری طرح‌های جنجالی انتقال آب خزر به فلات مرکزی، بر عمق فاجعه می‌افزاید. این طرح‌ها نه‌تنها توازن نمکی دریا را برهم می‌زند، بلکه سالانه میلیون‌ها تن نمک را به محیط تخلیه کرده و حیات آبزیان را در شعاع گسترده‌ای به طور کامل متوقف می‌کند.
آمارهای رسمی نشان می‌دهند که دریای خزر از سال ۱۳۷۴ تاکنون حدود ۲.۵ متر از تراز آب خود را از دست داده است که یک متر از این میزان تنها در پنج سال اخیر رخ داده است. این شتاب وحشتناک زنگ خطر تکرار فاجعه دریای آرال را به صدا درآورده است.
تورج صادقی، رئیس اداره حفاظت از زیست‌بوم دریایی گیلان، در گفتگو با خبرگزاری ایسنا هشدار داد که کاهش تراز آب منجر به نابودی محل تخم‌ریزی ماهیان خاویاری و تغییر مسیر مهاجرت پرندگان شده است. وی همچنین به نارسایی در سیستم‌های تصفیه فاضلاب شهرهای شمالی اشاره کرد که خزر را به “تله‌ای برای آلاینده‌ها” تبدیل کرده و سلامت عمومی ساکنان ساحلی را به مخاطره انداخته است.
امنیت مرزهای شمالی در سایه تهدیدهای نظامی و خلأ حقوقی
تأخیر در تصویب رژیم حقوقی خزر نه‌تنها به محیط‌زیست آسیب زده، بلکه امنیت ملی ایران را نیز در معرض تهدید قرار داده است. در ماه‌های اخیر، دریای خزر که پیش‌تر منطقه‌ای صلح‌آمیز تلقی می‌شد، به صحنه تنش‌های مرتبط با جنگ روسیه و اوکراین تبدیل شده است. ولودیمیر زلنسکی، رئیس‌جمهور اوکراین، اخیراً از هدف قرار دادن کشتی‌های حامل محموله‌های نظامی ایران در این دریا خبر داد. این تحولات نشان می‌دهد که رژیم تهران با ناتوانی در تثبیت جایگاه حقوقی خود در خزر، عملاً پای درگیری‌های بین‌المللی را به مرزهای شمالی باز کرده است.
کنوانسیون خزر که اکنون در انتظار تصویب مجلس است، بندهای مهمی همچون ممنوعیت حضور نیروهای مسلح غیرساحلی و انحصار دریانوردی برای پنج کشور حاشیه را شامل می‌شود. با این حال، به گفته کاظم غریب‌آبادی، مسائلی مانند تعیین خط مبدأ و تحدید حدود بستر که با منابع انرژی در ارتباط است، همچنان حل‌نشده باقی مانده‌اند. در حالی که رژیم ایران در هشت سال گذشته با رویکردی منفعلانه نظاره‌گر عقب‌نشینی دریا و غارت منابع آن توسط دیگران بود، اکنون در شرایطی به دنبال تصویب فوریت‌دار این لایحه است که خزر در آستانه یک فروپاشی بیولوژیکی قرار دارد.
نابودی تنوع زیستی و فقر فزاینده صیادان بومی
روز ملی دریای خزر در ۲۱ مرداد، امسال در شرایطی گرامی داشته شد که گونه‌های منحصربه‌فردی همچون “فوک خزری” و “ماهی آزاد” به دلیل آلودگی‌های نفتی و کاهش منابع غذایی در خطر انقراض کامل هستند. بررسی‌های ۲۰ ساله خبرگزاری فارس و آمارهای سازمان شیلات حکایت از کاهش معنی‌دار میزان صید در سواحل ایران دارد. صیادان بومی که معیشت‌شان به سلامت این پهنه آبی وابسته است، اکنون با اسکله‌هایی روبرو هستند که صدها متر از لبه آب فاصله گرفته‌اند.
سوءمدیریت رژیم در کنترل آلودگی‌های فاضلاب انسانی و بیمارستانی، در کنار بی‌تفاوتی به سهم ایران از دریای خزر، آینده‌ای مبهم و فقرآلود را برای استان‌های شمالی ترسیم کرده است. اگر اراده‌ای جدی برای گذار از دیپلماسی شعاری به مدیریت علمی و فرامرزی شکل نگیرد، بزرگ‌ترین دریاچه جهان به بیابانی نمکی تبدیل خواهد شد که میراث آن تنها گرد و غبار سمی برای نسل‌های آینده ایران خواهد بود.
- بن‌بست بازدارندگی هسته‌ای؛ شکاف محاسباتی تهران در مواجهه با «خط قرمز» مسکو
- خروج نیروهای ائتلاف بین‌المللی از عراق پس از دو دهه؛ فرصت‌طلبی رژیم تهران و خطر احیای تروریسم در سایه خلأ امنیتی
- نفت خلیج فارس به سطح پیش از جنگ نزدیک شد؛ آیا محاصره ایران را به تنگنا کشانده است؟
- توفان خاموش در آموزش و پرورش؛ کالبدشکافی موج استعفای معلمان، بحران معیشت و افول کیفیت آموزش
- شکست استراتژی گروگان‌گیری انرژی در تنگه هرمز؛ بازیابی صادرات نفت منطقه و بن‌بست مالی رژیم ایران
