گزارش روزنامه «نیویورک تایمز» از شکافهای عمیق در درون رهبری ایران بر سر نحوه تعامل با ایالات متحده و پایان دادن به جنگ پرده برمیدارد و میگوید حملاتی که ۷ ژوئیه سه کشتی تجاری را در تنگه هرمز هدف قرار داد، تصمیمی یکپارچه در سطح رهبری ایران نبود، بلکه به گفته منابع این روزنامه، به ابتکار گروهی تندرو انجام شد که در پی ناکام گذاشتن مسیر مذاکره با واشنگتن بودند.
این گزارش بر پایه گفتوگو با هشت مقام ایرانی، سه عضو «سپاه پاسداران» و چهار مقام پیشین، بهعلاوه بررسی اظهارات علنی، تهیه شده است.
به نوشته این روزنامه، جزئیات این بحران بازتابدهنده اختلافی گستردهتر در نهادهای تصمیمگیر ایران میان دو گزینه متضاد است: پایان دادن به جنگ و ازسرگیری مذاکرات با ایالات متحده، یا تشدید رویارویی و بالا بردن هزینه آن برای واشنگتن و متحدانش.
حملات هرمز؛ تصمیمی خارج از رهبری؟
به گفته سه مقام ایرانی که با این روزنامه گفتوگو کردهاند، تحقیقات دولتی و امنیتی به این نتیجه رسیده است که تصمیم حمله به کشتیها با حسین طائب مرتبط بوده؛ کسی که از همان ابتدا با توافق با واشنگتن مخالفت میکرد.
بر اساس این روایت، طائب به مجتبی خامنهای میگفته پایان دادن به جنگ و پذیرش مصالحه با ایالات متحده، انتخابی نادرست است.
این روزنامه به نقل از علیرضا نامور حقیقی، مقام پیشین ایرانی، نوشت هدف از این حملات، برهم زدن یادداشت تفاهم با رئیسجمهوری آمریکا، دونالد ترامپ، و جلوگیری از حرکت بعدی به سمت توافقهای گستردهتر بوده است.
اگر این روایت درست باشد، حمله صرفاً یک اقدام نظامی مرتبط با تنش در تنگه هرمز نبوده، بلکه بخشی از یک کشمکش سیاسی در درون نظام ایران بر سر آینده روابط با واشنگتن بوده است.
بزشکیان از حملات غافلگیر شد
به گفته پنج مقام ایرانی و دو عضو «سپاه پاسداران»، مسعود بزشکیان، رئیسجمهوری ایران، هنگام دریافت خبر حملات در عراق بود.
منابع گفتند بزشکیان با خشم با محمد باقری، فرمانده «سپاه پاسداران»، تماس گرفت و خواستار توضیح درباره آنچه رخ داده بود شد.
بر اساس روایتی که گزارش نقل کرده، فرمانده نظامی به رئیسجمهوری گفته بود این عملیات را تأیید نکرده و از پیش نیز از آن خبر نداشته است؛ همچنین شورای عالی امنیت ملی هم از این حمله بیاطلاع بوده است.
بزشکیان به تهران بازگشت و ایالات متحده صبح روز بعد با حملات هوایی پاسخ داد.
طبق توضیحی که به رئیسجمهوری داده شد، فرماندهان میدانی بر پایه اختیاری عمل کردهاند که به آنها اجازه میدهد کشتیهایی را که از نظر ایران ناقض کنترل این کشور بر تنگه هستند هدف قرار دهند، بیآنکه منتظر تأیید فرماندهی مرکزی بمانند.
تلاش برای مهار تنش
بر اساس این گزارش، تهران پس از حملات به واشنگتن و برخی متحدان منطقهای آن اطلاع داد که عاملان این عملیات خارج از کنترل مرکزی عمل کردهاند.
ایران همچنین برای مهار پیامدهای این حمله، عباس عراقچی، وزیر امور خارجه، را به سلطنت عمان فرستاد؛ کشوری که نقش میانجی میان تهران و واشنگتن را ایفا میکند.
گزارش همچنین اشاره میکند که از سوی قرارگاه «خاتم الانبیاء» بیانیهای در پذیرش مسئولیت حمله صادر نشد؛ موضوعی که روزنامه آن را در مقایسه با روال معمول در عملیاتهای پیشین، قابل توجه دانسته است.
به گفته مقامهای ایرانی و یک عضو «سپاه پاسداران» که با این روزنامه گفتوگو کردهاند، این اختلاف در درون رهبری به مشاجره، اتهامزنی به خیانت و حتی تهدید دو ژنرال ارشد به استعفا انجامید.
پیامدهای این اختلاف به حمله به کشتیها محدود نماند. به نوشته گزارش، این بحران به بازآرایی شورای عالی امنیت ملی و انتصاب محسن رضایی در رهبری آن انجامید و حسین طائب نیز بعدتر به ریاست «بسیج» منصوب شد.
بر اساس روایتی که روزنامه ارائه کرده، این تغییرات نشان میدهد اختلاف بر سر نحوه اداره جنگ و روابط با واشنگتن، بر ترکیب نهادهای دخیل در تصمیمگیریهای امنیتی و راهبردی نیز اثر گذاشته است.
چه کسی با مجتبی خامنهای در ارتباط است؟
گزارش «نیویورک تایمز» همچنین از جنبهای مبهمتر پرده برمیدارد که به کانالهای ارتباطی با مجتبی خامنهای، فرزند رهبر ایران علی خامنهای، مربوط میشود.
به گفته مقامهای ایرانی و یک مقام پیشین، دیداری که در ماه مه میان بزشکیان و مجتبی خامنهای اعلام شد، از طریق یک تماس ویدئویی امن انجام گرفته بود.
منابع گفتند مجتبی در آن دوره با آمبولانسی با شیشههای دودی جابهجا میشد و در صفحه تماس، فردی ظاهر شد که خود را واسطه میان رئیسجمهوری ایران و مجتبی خامنهای معرفی کرد.
آنچه این روایت را جنجالیتر میکند، این است که بزشکیان به یکی از متحدان نزدیک خود گفته بود مطمئن نیست واقعاً با مجتبی خامنهای ارتباط برقرار کرده باشد.
به گفته همین منابع، زمانی که ژنرالها به رئیسجمهوری گفتند مجتبی با حمله به کشتیها در تنگه هرمز موافقت کرده، او خواستار ارائه مدرک شد.
این جزئیات، دریچهای به میزان پیچیدگی کانالهای تصمیمگیری در ایران میگشاید؛ بهویژه در شرایط جنگ و محدودیتهای امنیتی پیرامون مقامهای ارشد.
طرح تندروها؛ گسترش جنگ
در تازهترین بخش این گزارش، روزنامه از طرحی برای تشدید تنش پرده برمیدارد که ژنرالهای تندرو به شورای عالی امنیت ملی ارائه کردهاند. به نوشته گزارش، یکی از برجستهترین حامیان این طرح، مجید موسوی، فرمانده نیروی هوافضای «سپاه پاسداران»، بوده است.
به گفته منابعی که روزنامه با آنها گفتوگو کرده، این طرح شامل تشدید حملات ایران و حملات متحدانش در منطقه، بهویژه حوثیها و گروههای مسلح در عراق، است.
این طرح همچنین هدف قرار دادن تأسیسات نفتی منطقه، حمله به کشتیهای نظامی و کشتن سربازان آمریکایی را در بر میگیرد؛ در کنار تلاش برای بالا بردن قیمت نفت با هدف افزایش فشار اقتصادی بر ایالات متحده و متحدانش.
این رویکرد نشاندهنده گرایشی در جریان تندرو است که بهجای امتیاز دادن در مسیر دیپلماتیک، بر استفاده از ابزارهای نظامی و اقتصادی برای بالا بردن هزینه جنگ برای طرف مقابل تکیه دارد.
پزشکیان و قالیباف نسبت به تشدید تنش هشدار میدهند
در مقابل، مسعود پزشکیان، رئیسجمهوری، و محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس، هشدار دادهاند که اجرای طرح تشدید تنش میتواند به واکنشهای شدیدتر آمریکا و همچنین افزایش فشار اقتصادی بر ایران منجر شود.
به نظر نمیرسد اختلاف در درون رهبری ایران فقط بر سر هدف نهایی باشد. به نوشته گزارش، هر دو طرف بر ضرورت پایان دادن به محاصره دریایی اتفاق نظر دارند، اما درباره مسیری که میتواند به این هدف منتهی شود، اختلاف دارند.
در حالی که یک جناح ازسرگیری مذاکرات با ایالات متحده را واقعبینانهترین مسیر میداند، تندروها معتقدند افزایش هزینه جنگ برای واشنگتن و متحدانش میتواند ابزار مؤثرتری برای تحمیل شروط تهران باشد.
در همین حال، دونالد ترامپ، رئیسجمهوری آمریکا، گفت ایران میخواهد «به هر قیمتی» به توافق برسد؛ اشارهای به این باور او که فشارهای نظامی و اقتصادی، تهران را به جستوجوی یک مصالحه سوق داده است.
اما روایت «نیویورک تایمز» تصویری پیچیدهتر از موضع ایران ارائه میدهد، چرا که بر اساس این گزارش، تهران همچون بازیگری واحد با راهبردی روشن در قبال واشنگتن به نظر نمیرسد.
نبرد بر سر تصمیم جنگ و صلح
گزارش «نیویورک تایمز» در نهایت میگوید تندروها در دور اخیر توانستند کفه تشدید تنش را سنگینتر کنند، اما این امر به اختلافات درون نظام ایران پایان نداده است.
جزئیات حملات به کشتیهای هرمز، اختلاف بر سر مسئولیت آن، بازآرایی شورای عالی امنیت ملی و ابهام پیرامون کانالهای ارتباطی با مجتبی خامنهای، همگی از بحرانی حکایت دارند که فراتر از اختلاف بر سر یک عملیات نظامی واحد است.
به نوشته گزارش، مسئله اصلی این است که در زمان جنگ چه کسی عملاً توان تصمیمگیری درباره تصمیمهای بزرگ را دارد و اختیارات میان دولت، «سپاه پاسداران» و مراکز تصمیمگیری وابسته به رهبری عالی چگونه توزیع شده است.
در حالی که مسعود بزشکیان و قالیباف برای پرهیز از رویارویی گستردهتر با ایالات متحده فشار میآورند، تندروها در درون نهادهای امنیتی و نظامی به سمت بالا بردن هزینه جنگ حرکت میکنند.
در نتیجه، آینده روابط ایران و آمریکا به سرانجام کشمکش در درون نهادهای تصمیمگیر ایران بستگی دارد؛ میان کسانی که مذاکره را راه خروج از جنگ میدانند و کسانی که باور دارند ادامه تشدید تنش، مسیر گرفتن شروط بهتر است.
- دیپلماسی فشرده پکن میان واشنگتن و تهران؛ توازن دشوار چین در آستانه دیدار شی و ترامپ
- تلاش نیویورک برای مصادره ۶۱ میلیون دلار رمزارز؛ گشوده شدن جبهه تازه واشنگتن علیه درآمدهای نفتی تهران
- پیوستگی پهنههای فرونشست و مرگ تدریجی آبخوانها؛ ۱۰ برابر شدن اراضی فرونشستی در هشت سال
- خروج نظامیان آمریکا از عراق و چالش خلع سلاح گروههای مسلح و رقابت نفوذ میان واشنگتن و تهران در بغداد
- خیز ۱۶ میلیارد دلاری توتالانرژیز در عراق، فرانسه در نفت عراق سرمایهگذاری میکند
