در حالی که تنشهای ژئوپلیتیک در خاورمیانه به نقطه جوش رسیده است، آژانس بینالمللی انرژی (IEA) در تازهترین ارزیابی خود، هشداری صریح و نگرانکننده را به بازارهای جهانی مخابره کرد. این نهاد بینالمللی معتقد است که جهان در حال از دست دادن مهمترین ابزار دفاعی خود در برابر بحرانهای عرضه نفت است. تمرکز این گزارش بر اظهارات اخیر فاتح بیرول، مدیر اجرایی آژانس است که تأکید دارد کاهش ذخایر راهبردی، اقتصاد جهانی را در برابر انسداد احتمالی و طولانیمدت تنگه هرمز، بیدفاعتر از هر زمان دیگری کرده است.
تخلیه ذخایر راهبردی؛ پایان دوران آرامش
فاتح بیرول در گفتوگو با شبکههای خبری بینالمللی، از جمله سیانان، تصویری تیره از وضعیت امنیت انرژی ترسیم کرد. به گفته او، «اقتصاد جهانی هنوز از مخمصه رهایی نیافته است.» نکته کلیدی در تحلیل آژانس این است که از زمان آغاز تنشهای نظامی جدید، جهان برای جلوگیری از جهش غیرقابل کنترل قیمتها، به شدت به «ذخایر راهبردی نفت خام» متکی بوده است.
دادههای آژانس نشان میدهد که برای جبران کاهش بیش از یک میلیارد بشکه نفت در بازارهای جهانی، کشورها از ذخایر اضطراری خود برداشت کردهاند. تنها بین ماههای مارس تا مه، این ذخایر ۳۶۰ میلیون بشکه کاهش یافته است. بیرول هشدار میدهد که این «سپر حفاظتی» که دههها برای مقابله با شوکهای تاریخی عرضه ایجاد شده بود، اکنون به شدت تضعیف شده است. این بدان معناست که اگر تنگه هرمز برای مدتی طولانی مسدود بماند، دیگر ظرفیت مازادی برای تزریق به بازار وجود نخواهد داشت.
هرمز؛ شریانی زیر سایه تهدید
تنگه هرمز برای دههها به عنوان حیاتیترین گره مواصلاتی انرژی جهان شناخته شده است. عبور روزانه حدود ۲۰ میلیون بشکه نفت و فرآوردههای نفتی از این مسیر، آن را به قلب تپنده تجارت انرژی تبدیل کرده است. آژانس بینالمللی انرژی تأکید میکند که علیرغم وجود مسیرهای جایگزین مانند خط لوله شرق به غرب عربستان سعودی، این مسیرها تنها قادر به پوشش بخش کوچکی از حجم عظیم نفت عبوری از هرمز هستند.
بیرول معتقد است که بازارهای جهانی در حال حاضر با «عدم قطعیت مطلق» دست و پنجه نرم میکنند. حملات اخیر به نفتکشها و اعمال مجدد محاصره دریایی، ترافیک کشتیرانی را به شدت کاهش داده است. اگر اختلال در حمل و نقل نفت، کود شیمیایی و گاز طبیعی (LNG) در این آبراه طی هفتههای آینده حل و فصل نشود، اقتصادهای وابسته به انرژی در آسیا، از جمله ژاپن، کره جنوبی و کشورهای در حال توسعهای نظیر هند و پاکستان، با بحرانی روبرو خواهند شد که آژانس آن را «بزرگترین شوک عرضه در تاریخ» مینامد.
ناکامی دیپلماسی و بازگشت به منطق جنگ
گزارشهای میدانی نشان میدهد که تفاهمنامه اسلامآباد که قرار بود آتشبسی ۶۰ روزه را تضمین کند، تنها پس از ۲۷ روز فروپاشید. این فروپاشی عملی، منجر به بازگشت سریع محدودیتهای فروش نفت و محاصره بنادر شده است. آژانس بینالمللی انرژی در تحلیل خود خاطرنشان میکند که بازارها پیش از این به سمت آرامش حرکت کرده بودند و قیمت نفت برنت به محدوده ۶۸ دلار بازگشته بود، اما با شروع موج جدید درگیریها و اعلام «پایان آتشبس» توسط واشنگتن، قیمتها بار دیگر گارد صعودی گرفتند.
اکنون نفت برنت به بالای ۸۵ دلار و نفت خام آمریکا (WTI) به مرز ۸۰ دلار رسیده است. اما هشدار اصلی بیرول فراتر از قیمتهای فعلی است؛ او بر این باور است که اگر تنگه هرمز «کاملاً و بدون قید و شرط» باز نشود، ظرفیتهای تولید در سایر نقاط جهان نخواهند توانست جای خالی صادرات خلیج فارس را پر کنند.
بحران فرآوردهها؛ فراتر از نفت خام
یکی از لایههای پیچیده بحران که آژانس بر آن تأکید دارد، ناترازی در بازار فرآوردههای نفتی است. در حالی که توجه جهان به نفت خام معطوف است، بازار گازوئیل و بنزین با بحران جدیتری روبرو شده است. تصمیم روسیه برای توقف صادرات گازوئیل تا پایان ماه ژوئیه، در کنار کاهش ظرفیت پالایشی ناشی از تنشها، حاشیه سود پالایشگاهها را به رکورد ۶۰ دلار در هر بشکه رسانده است.
آژانس بینالمللی انرژی معتقد است که کمبود گازوئیل اکنون به مهمترین چالش بازار تبدیل شده است. گازوئیل موتور محرک حمل و نقل جادهای، کشاورزی و صنایع سنگین است. افزایش قیمت این سوخت مستقیماً به معنای تورم در سبد غذایی و کالاهای اساسی در سراسر جهان خواهد بود. به عبارت دیگر، انسداد هرمز از طریق گران کردن سوخت، هزینههای زندگی را در جوامعی که فرسنگها با منطقه درگیری فاصله دارند، به شدت افزایش میدهد.
اقتصادهای منطقه؛ فرسایش از درون
در حالی که آژانس بینالمللی انرژی از منظر ثبات جهانی به موضوع مینگرد، تحلیلگران اقتصادی بر «فرسایش درونی» اقتصادهای درگیر در بحران تأکید دارند. برای کشورهایی که در مرکز این تنش قرار دارند، حتی اگر تأسیسات نفتیشان مستقیماً بمباران نشود، وضعیت «نه جنگ، نه صلح» منجر به فروپاشی زیرساختهای پولی و مالی میشود.
وقتی صادرات نفت به دلیل محاصره دریایی مختل میشود، قیمت بالای جهانی نفت نه تنها سودی برای صادرکننده محاصرهشده ندارد، بلکه با گران کردن کالاهای وارداتی و هزینههای حملونقل، تورم داخلی را تشدید میکند. گزارشهای آژانس نشان میدهد که در ماههای اخیر، تانکرها با ریسک بسیار بالا و هزینههای بیمه سرسامآور در منطقه تردد کردهاند؛ هزینهای که در نهایت از جیب تولیدکننده و مصرفکننده پرداخت میشود.
فاتح بیرول: زمان به نفع اقتصاد جهانی نیست… تنگه هرمز باید نه در عرض چند ماه، بلکه در عرض چند هفته به وضعیت عادی بازگردد
ضرورت بازگشایی فوری
جمعبندی اظهارات فاتح بیرول و گزارشهای اخیر آژانس بینالمللی انرژی یک پیام واحد دارد: «زمان به نفع اقتصاد جهانی نیست.» ذخایر راهبردی که روزگاری به عنوان ضربهگیر عمل میکردند، اکنون به مرزهای هشدار رسیدهاند. تداوم مسدود ماندن یا حتی ناامنی در تنگه هرمز، بازار نفت را به سمتی میبرد که در آن عرضه فیزیکی نفت (و نه فقط قیمت آن) به چالش اصلی تبدیل خواهد شد.
آژانس تأکید دارد که تنگه هرمز باید «نه در عرض چند ماه، بلکه در عرض چند هفته» به وضعیت عادی بازگردد تا از یک رکود عمیق جهانی جلوگیری شود. جهان اکنون در وضعیتی قرار دارد که هرگونه خطای محاسباتی در این آبراه حیاتی، میتواند به معنای عبور از نقطه بیبازگشت در امنیت انرژی قرن بیست و یکم باشد. تضعیف سپرهای دفاعی، جهان را در برابر شوک بعدی آسیبپذیرتر از هر زمان دیگری کرده است.
- تحقیقی درباره گنجهای دفنشده داعش؛ این گروه میلیونها دلار و طلا را کجا پنهان کرد؟
- هشدار رئیس قوه قضائیه نسبت به «آشوب»؛ تلاش حاکمیت برای مهار موج احتمالی اعتراضات معیشتی
- دبیرکل حزب دموکرات کوردستان ایران، در گفتگوی اختصاصی با «حلنت»: با تمرکزگرایان ائتلاف نمیکنیم، سنگبنای ایران دموکراتیک باید پیش از سقوط رژیم گذاشته شود
- جهش تجارت ترکیه با اعضای سازمان کشورهای ترک
- چالش ویزا در مسیر سازمان ملل؛ شروط جدید واشینگتن و گزینههای روی میز تهران
