سوریه دیگر جنگی را که پیرامون تنگه هرمز جریان دارد، صرفاً یک بحران منطقهای دور از مرزهای خود نمیبیند؛ بلکه آن را فرصتی کمنظیر برای بازتعریف جایگاه جغرافیاییاش در نقشه انرژی و تجارت خاورمیانه میداند.
این تغییر رویکرد توجه دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، را نیز جلب کرده است. او پنجشنبه تلاشهای دمشق برای بهرهبرداری از اختلال در رفتوآمد کشتیرانی از طریق این تنگه را «عالی» توصیف کرد. ترامپ پس از بازنشر گزارشی از روزنامه «واشنگتن پست» درباره جاهطلبی سوریه برای تبدیل شدن به یک گذرگاه زمینی جایگزین برای انتقال نفت و کالا از خلیج به دریای مدیترانه، نوشت: «این عالی است؛ سوریه خود را بهعنوان جایگزینی برای تنگه هرمز معرفی میکند.»
بحران هرمز مسیرهای انرژی را از نو ترسیم میکند
این توجه در حالی مطرح شده که جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران و ناآرامیهای مکرر در تنگه هرمز، محاسبات تولیدکنندگان بزرگ نفت را درباره اتکا به این گذرگاه دریایی ــ که بخش بزرگی از تجارت جهانی انرژی از آن عبور میکند ــ دگرگون کرده است.
گزارشهای بینالمللی نشان میدهد کشورهای خلیج و عراق از هماکنون در پی خطوط لوله، بنادر و مسیرهای زمینی جایگزین رفتهاند؛ زیرا این بحران نشان داد سامانه انرژی جهانی تا چه اندازه در برابر اختلال در یکی از مهمترین گذرگاههای دریایی آسیبپذیر است.
در متن این تحولات، سوریه بهعنوان حلقه وصل بالقوه میان میدانهای نفتی عراق و بنادر دریای مدیترانه مطرح شده است. به نوشته «واشنگتن پست»، سوریه بیش از ۱۸ ماه پس از سقوط نظام پیشین، میکوشد از موقعیت خود میان عراق، کشورهای خلیج، ترکیه و دریای مدیترانه بهره ببرد و با استفاده از تحولات منطقهای و لغو تحریمهای بینالمللی، نقش تاریخی خود را بهعنوان گذرگاه تجاری پیونددهنده شرق و غرب بازیابد.
این روزنامه مینویسد روزانه حدود ۵ هزار کامیون حامل نفتِ آمده از خلیج عربی از صحرای سوریه به سمت ساحل عبور میکنند؛ صحنهای که نشان میدهد مسیر زمینی از طریق سوریه، از یک راه اضطراری تحمیلشده بر اثر جنگ، به بخشی از چشمانداز گستردهتر دولت جدید سوریه تبدیل شده است.
این کامیونها از آوریل گذشته سفرهای خود را میان پالایشگاههای جنوب عراق و بندر بانیاس سوریه آغاز کردند؛ زمانی که صادرکنندگان نفت عراق در پی یافتن جایگزینی برای تردد کشتیهایی بودند که بهدلیل جنگ مختل شده بود. این رفتوآمدها بعدتر به یک مسیر زمینی برای انتقال سوخت عراق از خاک سوریه به دریای مدیترانه تبدیل شد.
از کامیونها تا خطوط لوله
«واشنگتن پست» این رفتوآمد رو به افزایش را آزمونی عملی برای جاهطلبی سوریه در تبدیل شدن به یک گذرگاه جایگزین انرژی میداند؛ بهویژه آنکه دولت دمشق در پی گسترش این مسیر به خطوط لوله و تأسیسات انتقالی است که بتوانند حجمهایی بهمراتب بیشتر از نفتی را که اکنون با کامیون جابهجا میشود، پوشش دهند.
در این چارچوب، طرح احداث یک خط لوله با هزینه برآوردی ۵.۷ میلیارد دلار مطرح است؛ پروژهای به رهبری شرکت آمریکایی «شِورون» برای انتقال روزانه حدود دو میلیون بشکه نفت خام از بصره در جنوب عراق به بندر بانیاس سوریه.
دولت آمریکا در ژوئیه گذشته حمایت خود را از این پروژه اعلام کرد؛ پروژهای که از خاک عراق و سوریه در مسیری نزدیک به هزار مایل عبور خواهد کرد و به نوشته این روزنامه، تکمیل آن دستکم به دو سال و نیم زمان نیاز دارد.
واشنگتن: هرمز کماهمیتتر میشود
«واشنگتن پست» به نقل از توماس باراک، فرستاده ویژه آمریکا به سوریه، نوشت که او هنگام اعلام این پروژه با حضور مقامهای ارشد سوری و عراقی گفته است این خط لوله میتواند تنگه هرمز را برای انتقال انرژی کماهمیتتر کند.
هرچند این خط لوله قادر نخواهد بود جای همه نفتکشهایی را که از هرمز عبور میکنند بگیرد، اما مسیر دیگری برای صادرات نفت خام به بازارهای جهانی در اختیار تولیدکنندگان نفت قرار میدهد؛ موضوعی که پس از آنکه جنگ میزان وابستگی تجارت جهانی انرژی به این تنگه را آشکار کرد، اهمیت بیشتری یافته است.
به گفته این گزارش، اهمیت پروژه تنها به عراق و سوریه محدود نمیشود، بلکه در آینده میتواند راه را برای دیگر تولیدکنندگان خلیج نیز باز کند تا از خاک سوریه برای رسیدن به دریای مدیترانه استفاده کنند. این روزنامه به نقل از مقامهای سوری نوشت که دمشق با سرمایهگذاران قطری درباره امکان امتداد خط لوله در آینده به سمت قطر در حال رایزنی است.
همچنین مقامها از علاقه قطر به پروژهای دیگر سخن گفتهاند که میتواند از خاک سوریه عبور کند و گاز طبیعی مایع را به نفتکشهایی که در نزدیکی بانیاس پهلو میگیرند منتقل کند. تحلیلگران نیز معتقدند دیگر کشورهای خلیج، از جمله کویت و بحرین، ممکن است در مسیر عراق-سوریه راهی اضافی برای صادرات نفت به دور از تنگه هرمز ببینند.
امنیت؛ بزرگترین مانع
اما مسیر تبدیل سوریه به یک گذرگاه منطقهای انرژی، خالی از موانع بزرگ نیست. «واشنگتن پست» مینویسد این پروژه در سراسر مسیر خود، چه در عراق و چه در سوریه، با چالشهای امنیتی روبهرو خواهد شد؛ جایی که گروههای مسلح هنوز در برخی مناطق فعالاند، تهدید داعش همچنان پابرجاست و مینها، بقایای جنگ و زیرساختهایی که در سالهای گذشته بهشدت ویران شدهاند، همچنان وجود دارند.
این روزنامه به نقل از گابریل میچل، کارشناس امور انرژی و پژوهشگر مهمان در صندوق مارشال آلمان، نوشت که تأمین امنیت زیرساختها نخستین چالش پیش روی پروژه خواهد بود. او پرسیده است چه نهادی مسئول حفاظت از این خط خواهد بود و آیا شرکتهای بیمه میتوانند سرمایهگذاریای را که نزدیک به سه دهه ادامه خواهد داشت، پوشش دهند یا نه.
در مقابل، احمد قباجی، معاون اجرایی شرکت سوریه للبترول که بهرهبرداری از خط لوله را بر عهده خواهد داشت، گفت طرفهای ذیربط انتظار دارند قرارداد نهایی در سپتامبر جاری از سوی ائتلافی شامل «شِورون»، «توتال انرژیز» فرانسه و سرمایهگذاران سوری و قطری امضا شود.
قباجی به نوشته این روزنامه افزود که طرفها در حال بررسی تدابیری برای حفاظت از خط هستند؛ از جمله استفاده از پهپادها و فناوریهای پیشرفته نظارتی. او همچنین گفت این پروژه از حمایت امنیتی آمریکا برخوردار است.
این مقام سوری برای دفاع از امکان تأمین امنیت مسیر، به تردد فعلی کامیونها استناد کرد و گفت روزانه حدود ۵ هزار کامیون از عراق وارد سوریه میشوند، بیآنکه در این مسیر حوادث امنیتی بزرگی ثبت شده باشد.
جاهطلبی فراتر از عراق
دمشق خط لوله را پایان راه نمیداند. «واشنگتن پست» به نقل از قباجی نوشت که او با سرمایهگذاران قطری درباره امکان امتداد پروژه به سمت قطر گفتوگو کرده است، در حالی که تحلیلگران معتقدند بحران کنونی ممکن است دیگر تولیدکنندگان خلیج را نیز به جستوجوی مسیرهای جایگزین صادرات سوق دهد.
محمد احمد، اقتصاددان و تحلیلگر انرژی در شرکت «کرم شعار للاستشارات»، گفت کویت و بحرین نیز ممکن است به اتصال به خط عراق و سوریه برای صادرات نفت از طریق دریای مدیترانه علاقهمند شوند.
او افزود عربستان سعودی نیز با چالشهایی در مسیرهای صادرات نفت روبهروست، بهویژه با توجه به اتکای بخشی از صادراتش به دریای سرخ؛ آن هم در شرایطی که تهدید کشتیرانی در این منطقه از سوی گروه حوثی، خطرات این مسیر را افزایش داده است.
به نوشته این گزارش، چشمانداز دولت سوریه از بخش نفت فراتر میرود و بازسازی شبکهای گستردهتر از حملونقل زمینی و راهآهن را نیز در بر میگیرد. دمشق در ماههای اخیر توافقهایی با ترکیه و عربستان سعودی برای بازسازی یک خط آهن متعلق به دوره عثمانی امضا کرده است؛ اقدامی که میتواند امکان اتصال اروپا به دریای سرخ از طریق خاک سوریه را فراهم کند و مسیری جایگزین برای برخی راههای دریایی به وجود آورد.
دمشق نقش تجاری خود را بازمییابد
سوریه و عراق همچنین توافقهایی امضا کردهاند که هدف آن تسهیل تردد کامیونهای حامل کالا میان کشورهای خلیج و بازارهای اروپایی است؛ اقدامی در چارچوب تلاشی گستردهتر برای بازادغام سوریه در شبکههای تجارت منطقهای.
در این گزارش به نقل از قباجی آمده است که نظام پیشین طی دههها کشور را ویران کرد، در حالی که تحریمهای آمریکا از سال ۲۰۱۱ سوریه را از شرکتهای خارجی و سرمایهگذاریهای بینالمللی جدا ساخت. او افزود شرایط جدید امکان استفاده دوباره از خاک سوریه را برای عبور منابع جهانی انرژی از طریق خطوط لوله، جادهها و شیوههای مختلف حملونقل فراهم کرده است.
به نوشته «واشنگتن پست»، این جاهطلبیها بار دیگر توجه را به یکی از مهمترین داراییهای سوریه جلب میکند: موقعیت جغرافیایی آن. قرنها پیش از کشف نفت، دمشق و حلب دو مرکز تجاری بودند که شرق و غرب را به هم پیوند میدادند و مسیرهای بازرگانی میان دریای سرخ و دریای خزر، از جمله ابریشم چین، ادویه هند، طلای مصر و شیشه اروپا، از آنها عبور میکرد.
اما بازدید میدانی این روزنامه در امتداد مسیر پیشنهادی خط لوله، همزمان شکاف میان جاهطلبی و واقعیت را نیز آشکار میکند. در نزدیکی مرز عراق، یک ایستگاه بزرگ پمپاژ متعلق به خط لوله قدیمی عراق-سوریه که در دهه ۱۹۵۰ ساخته شده بود، همچنان ویران و غیرقابل استفاده است؛ پس از آنکه داعش بر آن مسلط شد و بعدتر هدف حملات آمریکا قرار گرفت.
در مناطق بیابانی اطراف، نزدیک استان الانبار عراق و حوزه نفوذ گروههای مسلح مورد حمایت ایران، نیروهای سوری همچنان در حال پاکسازی مینهایی هستند که سالهای جنگ بر جا گذاشته است.
میدان العمر؛ نفت زیر آوار
در میدان نفتی العمر در کنار رود فرات، آثار جنگ آشکارتر است. این روزنامه به نقل از احمد الخضر، مسئول منطقهای شرکت سوریه للبترول، نوشت که پس از انتقال کنترل این میدان به دولت جدید سوریه در ژانویه گذشته، مشخص شد که در نتیجه سالها سوءمدیریت و جنگ، آسیبهای سنگینی دیده و اکنون تنها قادر است حدود یکدهم اوج تولید پیش از جنگ را حفظ کند.
الخضر گفت شرکت سوریه للبترول با کمبود سرمایه و تجهیزات مدرن روبهروست و ناچار شده از کارگران قراردادی برای باز کردن قطعات فلزی یک تأسیسات پمپاژ که در حمله هوایی آمریکا آسیب دیده بود، استفاده کند و آنها را برای مونتاژ لولههای جدید به کار گیرد.
با این حال، این مقام سوری ابراز امیدواری کرد که خط لوله آینده راهی برای صادرات نفت سوریه و منبعی تازه برای درآمد باشد؛ بخشی که پیشتر حدود ۳۰ درصد درآمد کشور را تأمین میکرد.
در جاده منتهی به بانیاس، «واشنگتن پست» روی دیگر این تحول را ثبت کرده است. محمد حاتم، راننده عراقی، از افزایش تردد کامیونها و مشکلات ناشی از فرسودگی جادههای سوریه سخن گفت. او برای یک سفر رفتوبرگشت ۱۰ روزه میان بصره و بانیاس، حدود ۱۸۰۰ دلار دریافت میکند.
حاتم با شوخی گفت میترسد احداث خط لوله باعث شود منبع کارش را از دست بدهد؛ اشارهای به ابعاد تغییری که این پروژه میتواند ایجاد کند، اگر انتقال نفت از هزاران کامیون به یک شبکه گسترده خطوط لوله منتقل شود.
چهارراه خاورمیانه
در یکی از ایستهای بازرسی، این روزنامه یک مقام امنیتی سوری را که با نام «ابو احمد» شناخته میشود، در حال ساماندهی تردد کامیونها و خودروهای در حرکت میان عراق، ساحل، مرز ترکیه و اردن مشاهده کرد. او از دورهای یاد کرد که عبور غیرنظامیان و کامیونها در این منطقه با خطر همراه بود، پیش از آنکه اینجا امروز به گذرگاهی برای تجارت رو به گسترش تبدیل شود.
ابو احمد معتقد است موقعیت جغرافیایی، بخشی از شدت درگیریهایی را که این منطقه در سالهای جنگ تجربه کرد توضیح میدهد و در عین حال حجم بالای تردد کنونی را نیز روشن میکند. او این مکان را «چهارراه خاورمیانه» توصیف کرد.
بر اساس تصویری که «واشنگتن پست» ترسیم میکند، دمشق امروز بر آن است که این موقعیت را از صحنهای برای درگیری به شبکهای تبدیل کند که عراق و کشورهای خلیج را به دریای مدیترانه و اروپا پیوند میدهد. بحران تنگه هرمز نیز شاید این روند را شتاب بخشیده و به مسیر سوریه فرصتی داده باشد که در شرایط عادی کشتیرانی در دسترس نبود.
اما موفقیت این شرطبندی همچنان به توان سوریه در بازسازی جادهها و تأسیسات نفتی، تأمین امنیت خطوط انتقال، جذب سرمایهگذاریهای لازم و تبدیل تردد فعلی کامیونها و پروژههای پیشنهادی به یک شبکه اقتصادی پایدار وابسته خواهد بود.
در این چارچوب، عبارت ترامپ مبنی بر اینکه بحران هرمز میتواند به «نعمت» برای سوریه تبدیل شود، بازتاب همان چیزی است که این روزنامه در میدان مشاهده کرده است: بحرانی جهانی در یکی از مهمترین گذرگاههای انرژی که دمشق را به تلاش برای بازیابی نقشی جغرافیایی واداشته که در سالهای جنگ از دست داده بود.
- ترامپ: سوریه خود را جایگزین هرمز معرفی میکند؛ آیا بحران به «نعمت» تبدیل میشود؟
- با حمایت ایران و در سایه سکوت معترضان؛ «جبریل الحوثی» تنها نامزد جانشینی پدرش شد
- سد ۱۵ میلیون تومانی مقابل نیمکتها؛ مشقِ «مهر» چگونه از جیب خانوادهها سبقت گرفت؟
- کمیته برنامههای درسی کُردی به «الحل نت»: بهزودی مؤسسه تربیت معلم زبان کُردی در حسکه و عفرین راهاندازی میشود
- نبرد روایتها در واشنگتن؛ آیا جهان «حوثیها» را آنگونه که یمنیها میبینند میشناسد؟
