ایران نه از دروازه عربستان سعودی، بلکه از مسیر سوریه بر شکستن محاصرهای که سالهاست از نظر سیاسی و اقتصادی بر آن تحمیل شده، حساب باز کرده است. مداخله نظامی در پرونده سوریه، به گسترش اشکال مختلف نفوذ و سلطه ایران در چندین کشور منطقه انجامید. در مقطع کنونی نیز به نظر میرسد ایران گمان میکند وارد مرحله برداشت ثمره صبر و ایستادگی و نیز رویارویی با چالشهایی شده که در سالهای گذشته، در سطوح مختلف، در کشورهایی که عرصه نفوذش از سوریه به آنها کشیده شد، متحمل شده است؛ بهویژه با توجه به ویژگی خاص بحران سوریه در مقایسه با دیگر کشورهای عربیِ بحرانزده.
با آنکه دیدار وزیر خارجه ایران با ولیعهد سعودی، شاهزاده محمد بن سلمان، در میانه ماه جاری، با اظهارات مثبت مقامهای ایرانی همراه شد تا نشان دهد روند نزدیکی ایران و عربستان که چین در ماه مارس گذشته آغاز آن را پشتیبانی کرد، بهخوبی پیش میرود، اما اولویتهای دو طرف با یکدیگر متفاوت است؛ هرچند در برخی پروندهها که برای ایران مهمتر است، نقاط تلاقی دارند. آنچه در شرایط کنونی بیش از همه برای عربستان سعودی اهمیت دارد، حفاظت از مرزهای جنوبی خود و پایان دادن به تعدیهای گروه «حوثی» مورد حمایت ایران است.
سفرهای حسین امیرعبداللهیان، وزیر خارجه ایران، به کشورهای منطقه، از عربستان سعودی تا سوریه و سپس لبنان، ابعاد متعددی در بر دارد.
اهمیت ویژه سوریه برای ایران فقط به جایگاه این کشور در نفوذ ایران بر کشورهای همسایه محدود نمیشود؛ چرا که سوریه حلقه وصل میان لبنان و عراق به شمار میرود. همچنین این کشور، با توجه به نزدیکیاش به مرزهای اسرائیل، پایگاهی اثرگذار در پروژه ایران برای بیثباتسازی منطقه است و در عین حال، پایگاهی دیگر برای حضور ایران در نزدیکی عربستان سعودی و کشورهای خلیج به حساب میآید.
سفر ابراهیم رئیسی، رئیسجمهور ایران، در ماه مه گذشته نشان داد که ایران مایل است در مرحله بعد، از سوریه بهعنوان یک منبع مالی بهرهبرداری کند؛ آن هم از مسیر نزدیکی احتمالی کشورهای عربی، روندی که ظاهرا ایران در حال بافتن آن بود و با ادعای حسن نیت در تفاهم با عربستان سعودی آن را تکمیل کرد. پس از آن، فیصل مقداد، وزیر خارجه سوریه، به تهران رفت و توافقنامههای اجرایی را امضا کرد. سپس رسانههای ایرانی خبر دادند که عبداللهیان در پایان هفته جاری در سفری تازه وارد دمشق میشود تا درباره اجرای توافقهای اخیرِ امضاشده، بهویژه تأسیس یک بانک ایرانی در سوریه، گفتوگو کند؛ افزون بر تسریع در آغاز عملی راهاندازی اپراتور سوم تلفن همراه در سوریه که بنا بر آنچه منابع ویژه به «الحل نت» گفتهاند، تحت سیطره ایران خواهد بود.
زمانبندی سفر دوگانه وزیر خارجه ایران به سوریه و لبنان، از جاهطلبیهایی پرده برمیدارد که ایران برای بهرهبرداری از اهرم نزدیکی علنی با عربستان سعودی در سر دارد؛ از جمله جلب فضای مثبت نسبت به ابتکار عربی درباره سوریه، به امید جذب منابع مالی بازسازی، هرچند این موضوع صرفا خدمتی سعودی در پاسخ به خواست ایران نیست.
ایران میخواهد سوریه برایش به یک منبع مالی تبدیل شود و همچنین در پی آن است که این پروژه را به لبنان پیوند بزند؛ کشوری که از سال ۲۰۱۹ در بحران اقتصادی خود غرق شده و طبعا هم از بحرانهای سیاسی پیاپی تأثیر میپذیرد و هم بر آنها اثر میگذارد. از اینرو، عبداللهیان در سفر خود بر همان دیدار یگانه با شاهزاده بن سلمان تکیه خواهد کرد؛ از این جهت که ریاض ـ تا این لحظه ـ با ادامه کار بر روی ابتکار اردنی/عربی در قبال سوریه موافقت کرده است، و نیز از رهگذر بهرهگیری از رویکرد مثبت عربستان سعودی در حمایت از ثبات سیاسی، گشودن دروازه تأمین اقتصادی و نجات رگ حیاتیِ تحت فشار ایران در لبنان، یعنی «حزبالله».
در عمل، عربستان سعودی با نگاهی آمیخته به احتیاط و بدگمانی به روابط با ایران مینگرد. گسستی که اکنون هفت سال از عمر آن میگذرد، خود نتیجه شرایط و عوامل منفی پیشین میان دو کشور بود که به این قطع رابطه انجامید. بنابراین، گشودن پنجرهای برای دیدار «اولیه» با ایران از سوی عربستان سعودی، به معنای برداشتن گامی عمیق در جهت پایهگذاری روابط مثبت و متقابل نیست. آنچه ریاض در پی آن است ـ و چهبسا متحدش واشنگتن نیز با آن همسو باشد ـ این است که تهدیدهای حوثیها برای همیشه پایان یابد و ثبات در یمن حاکم شود. این همان آزمون واقعیتر برای ایران خواهد بود؛ امری که به نظر نمیرسد تهران از عهده آن برآید، بهویژه آنکه از زمان روی کار آمدن نظام ملایان در ایران، به پراکندن تنش و آشوب در سراسر منطقه خو گرفته است.
و در نهایت، داور و تعیینکننده آنچه روند امور در قبال ایران در منطقه به آن خواهد انجامید، عامل آمریکایی، یعنی متحد نزدیک کشورهای خلیج، خواهد بود. حتی اگر برخی بر این باور باشند که این کشورها میکوشند از رهگذر حضوری سیاسی متفاوت با دهههای گذشته، ثبات اقتصادی ایجاد کنند، باز هم حضور آمریکا عامل تعیینکننده آنچه رخ خواهد داد، باقی خواهد ماند.
- «ابعاد» یک ستون هفتگی/دورهای با رویکرد تحلیلی-سیاسی است که مالک الحافظ، سردبیر «الحل نت»، آن را مینویسد.
